قۇرئاندا سەدىقە ۋە جازانە
يوللىغۇچى: مۇسۇلمانلار، ۋاقتى: 07/12/2017

قۇرئاندا سەدىقە ۋە جازانە

سەدىقە ئاللاھنىڭ ساۋاپ بېرىشى ئۈمىدى بىلەن قىلىنغان ياردەم، جازانە قەرز ئالغۇچىنىڭ مەلۇم نىسبەتتە ئۆسۈم قايتۇرۇشى شەرتى بىلەن بېرىلگەن قەرز دېگەن بولىدۇ.  ئەلۋەتتە، مۇھتاج بولمىغان كىشى ئۆسۈملۈك قەرز ئالمايدۇ. سەدىقە بولسا، مۇھتاجلارنى ۋە جەمئىيەتنى تەڭپۇڭلاشتۇرىدۇ. ئۆسۈم بولسا مۇھتاجلارنى تېخىمۇ قېيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويىدۇ ۋە جەمئىيەتنىڭ تەڭپۇڭلىقىنى بۇزىدۇ.

سەدىقە دېيىلگەن ھامان، پېقىرلەرگە بېرىلىدىغان ياردەم ئەقىلگە كېلىدۇ. بۇ سۆز ئەنئەنىمىزدە تىلەمچىلەرگە بېرىلدىغان ئازغىنە ياردەملەر ئۈچۈنمۇ قوللىنىلىدۇ. ھالبۇكى، پېقىرلەر سەدىقە بېرىلىدىغان سەككىز تۈردىن بىرى پەقەت. بۇ ماقالىدىكى سەدىقە سۆزى، دۆلەت ئالغان باج مەنىسىنى ئىپادىلەيدۇ. چۈنكى، ئاللاھ تائالا دۆلەتنىڭ بېشى بولغان پەيغەمبىرىمىزگە مۇنداق بۇيرۇغان ئىدى:

«(ئى مۇھەممەد!) ئۇلارنىڭ ماللىرىنىڭ بىر قىسىمىنى سەدىقە ھېسابىدا ئالغىنكى، ئۇنىڭ بىلەن ئۇلارنى گۇناھلىرىدىن پاكلىغايسەن ۋە (ياخشىلىقلىرىنى) كۆپەيتكەيسەن، ئۇلارغا دۇئا قىلغىن، شۈبھىسىزكى، سېنىڭ دۇئايىڭ ئۇلارغا خاتىرجەملىك ئېلىپ كېلىدۇ، ئاللاھ ئۇلارنىڭ (سۆزىنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچى، (نىيەتلىرىنى) بىلىپ تۇرغۇچىدۇر»-تەۋبە 9/103.

بۇ ئايەتنىڭ ئالدى- ئارقىسىدا ئىخلاسمەن مۇسۇلمانلارنىڭ بايانى بىلەن بىرلىكتە پەيغەمبىرىمىزگە توختىماستىن توزاق قۇرغان مۇناپىقلار ۋە كاپىرلار ھەققىدە بايانلار تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇلار پەقەت ساختا ساداقىتىنى ئىپادىلەش ئۈچۈنلا دۆلەتكە سەدىقە بېرىدۇ. ئۇلار بۇ ساختىكارلىقنىڭ بەدىلىگە بېرىلىدىغان ياردەملەر بىلەن خاتىرجەم ھالدا ئۆزلىرىنى تەرەققى قىلدۇرىشىغا پۇرسەت تاپىدۇ.

مۇسۇلمانلاردىن ئېلىنغان سەدىقە بولسا، ئاللاھقا بولغان ساداقىتىنىڭ ئىپادىسى بولغانلىقى ئۈچۈن «زاكات/ پاكلىغۇچى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. خۇلاسە شۇكى، بۇ ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان «سەدىقە» دۆلەت ئالغان باجدىن ئىبارەتتۇر. شۇڭلاشقا، مۇسۇلماندىن قانداق ئېلىنسا، غەيرى مۇسۇلماندىنمۇ شۇنداق ئېلىنىدۇ. تۆۋەندە كېلىدىغان تەۋبە سۈرىسىنىڭ 60- ئايىتىدە سەدىقىلەرنىڭ يەنى دۆلەت ئالغان باجلارنىڭ سەرىپ قىلىنىش يەرلىرى كۆرسىتىلىدۇ.   

سەدىقە ۋە كرىدىت

كرېدىت، ئۆسۈملۈك قەرزدىن ئىبارەت بولۇپ، دەل ۋاقتىدا ئېھتىياجدىن چىقىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئىنسانلارنى ئۆزىگە جەلب قىلىدۇ. لېكىن، قەرزنى ۋاقتىدا تۆلىمىسە، يېڭى كرېدىت قەرزىگە مۇھتاج بولىدۇ. ھەر قېتىم ئالغان كېرىدىت قەرزىنىڭ ئىشىشى سەۋەبىدىن، كرېدىت قەرزى ئالغانلار قىسقا ۋاقىتتا دەسمايىلىرىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ ۋە ئىقتىسادى كرىزىسقا دۇچ كېلىپ، بۇ ساھەدىن سىقىپ چىقىرىلىدۇ.

قەدىمدە پۇل، ئالتۇن ۋە كۆمۈشتىن ياسىلىپ، ئېغىرلىق ۋە ساپلىق دەرىجىسىگە قارىتا سودا-سېتىق قىلىناتتى. مىقدارى چەكلىك بولغانلىقى ئۈچۈن قەرز بېرىش ئىمكانىمۇ چەكلىك بولاتتى. بىر قانچە ئەسىردىن بېرى پۇل قەغەزگە ئايلاندۇرۇلدى ۋە ئۈستىدە يېزىلغان قىممەت بىلەن بازارغا چىقىرىلدى. ئوخشاش چوڭلىقتىكى ئىككى قەغەزنىڭ بىرىگە 1 دوللار، ئىككىنچىسىگە 100 دوللار يازغان ھامان، ئىككىنچىسى، بىرىنچىسىدىن يۈز ھەسسە قىممەت بىلەن سودا-سېتىق قىلىندى. بۇنىڭ بىلەنلا قالماستىن، يەنە ھېساب خاتىرىسىدىلا مەۋجۇت، ئەمەلىيەتتە يوق، پەقەت ھىسابتىن ھىساپقا يۆتكەش ئارقىلىقلا ئىشلىتىلىدىغان مەۋھۇم پۇللار بارلىققا كەلدى. ھازىر بولسا، كومپىيوتىر ئېكرانىغا قۇشۇلغان نۆللەر بىلەن ئىشەنگۈسىز كۆپ مىقدارغا يەتكۈزۈلگەن پۇللار ئۆسۈم بولۇپ، بازارغا قويۇلماقتا ۋە پۈتۈن دۇنيا سۈمۈرۈلمەكتە. بۇ يول ئارقىلىق ئاۋۋال كىچىك ئىش ساھەلىرى، ئاندىن ئوتتۇرھال ئىش يەرلىرى ئىشلەپ چىقىرالمايدىغان ھالغا كەلتۈرۈلدى. ئارقىدىن چوڭ ئىشلەپچىقىرىش ساھەلىرى ۋە دۆلەتلەر پۇلدارلارنىڭ كونتروللىقىغا كىرگۈزۈلدى.         

 شۇنىڭ بىلەن پۇلدارلار، ھېچقانداق كۈچ چىقارمايلا پۈتۈن ئىشلەپچىقىرىش مەنبەلىرىگە ئىگە بولدى. ئاندىن بۇ مەنبەلەرنى ئىنساپسىزلارچە سۆمۈرۈپ، ئۇ مەنبەلەرنىڭ ئەسلى ئىگىلىرىنى يوقىتىۋەتتى. ئىستاتىسكىلارغا قارىغاندا تۈركىيە، ئامېرىكا، جۇڭگو، روسيە ۋە ئەنگىلىيە قاتارلىق پۈتۈن دۆلەتلەر ۋە ھەر ئائىلە قەرزدار ئىكەن. بۇلار خالىغان دۆلەتنى ۋەيران قىلىپ، سىياسەتلىرىنى ئۆزگەرتمەكتە.

بۇلارنىڭ سەلتەنىتىنى يېقىتىدىغان بىردىنبىر ئامىل جازانىخورلۇقنى يوق قىلىشتۇر. جازانە، ئاللاھنىڭ پۈتۈن پەيغەمبەرلىرىگە يەتكۈزگەن چەكلىمىلەردىن بىرىدۇر. مەسىلەن: يەھۇدىلەرگە مۇناسىۋەتلىك بۇ ئايەتلەرگە قاراپ باقايلى:

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا  وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

«يەھۇدىيلارنىڭ قىلغان ھەقسىزلىقلىرى (يەنى زۇلمى ۋە قىلغان گۇناھلىرى)، نۇرغۇن كىشىلەرنى ئاللاھنىڭ يولىدىن (يەنى ئاللاھنىڭ دىنىغا كىرىشتىن) توسقانلىقلىرى، چەكلەنگەن جازانىنى ئالغانلىقلىرى ۋە كىشىلەرنىڭ پۇل ـ ماللىرىنى ناھەق يېگەنلىكلىرى ئۈچۈن، ئۇلارغا (ئىلگىرى) ھالال قىلىنغان پاكىز نەرسىلەرنى ھارام قىلدۇق، ئۇلارنىڭ ئىچىدىن كاپىر بولغانلارغا قاتتىق ئازاب ھازىرلىدۇق»-نىسا سۈرىسى، 160 ۋە 161- ئايەت.

تۆۋەندىكى ئايەتتە، ئۆسۈمنىڭ زىيىنى ۋە زاكاتنىڭ ئىقتىسادنى تەرەققى قىلدۇرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرغا قويىدۇ:

وَمَا آَتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آَتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

«سىلەر كىشىلەرنىڭ پۇل ـ مېلى ئىچىدە ئۆستۈرۈش ئۈچۈن بىرەر پۇل ـ مال بەرسەڭلار، ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا ئۇ ئۆسمەيدۇ (يەنى كىشىلەر بەرگىنىمدىن جىقراق قايتۇرسۇن دېگەن نىيەت بىلەن بېرىلگەن سوۋغاتنىڭ ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا ساۋابى بولمايدۇ)، ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى كۆزلەپ بەرگەن سەدىقەڭلار (ياكى ئېھسانىڭلار) غا ھەسسىلەپ ساۋاب بېرىلىدۇ»- رۇم سۈرىسى، 39-ئايەت.

«سىلەر كىشىلەرنىڭ پۇل ـ مېلى ئىچىدە ئۆستۈرۈش ئۈچۈن بىرەر پۇل ـ مال بەرسەڭلار..» ئىپادىسى، بۇ قەرزنىڭ پۇل-مىلى بار كىشىلەرگە بېرىلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى، تۆلەپ بېرەلەيدىغانلىقىدىن خاتىرجەم بولماي تۇرۇپ ئۆسۈمگە قەرز بېرىلمەيدۇ.

  جازانىخورلار، ئېكىسپىلاتاتسىيە قىلغان كىشىلەر ۋە قۇرۇلمىلارنى سەدىقە يولى ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ قولىدىن قۇتۇلدۇرۇش كېرەك. تۆۋەندە بايان قىلغىنىمىزدەك سەدىقە، ئىقتىسادنىڭ تەرەققىياتىدا بولمىسا بولمايدىغان زۆرۆر بىر قىسمىدۇر. ئۇ، ئېھتىياجلارنى قاندۇرۇپلا قالماستىن، سىقىپ چىقىرىلغانلارنى يېڭىدىن ئىقتىساد قازاندۇرىدۇ. ئىشەنچ ۋە خاتىرجەم مۇھىت يارىتىپ تەرەققىياتنىڭ ۋە يۈكسىلىشنىڭ ئالدىنى ئاچىدۇ. بۇ سەۋەپتىن ئۆسۈمنى چەكلىگەن ئايەتلەردە دائىم زاكات ۋە سەدىقە تىلغا ئېلىنىدۇ. تۆۋەندىكى ئايەتلەرگە دىققەت بىلەن قاراپ باقايلى:

«ماللىرىنى كېچە ـ كۈندۈز (يەنى ھەممە ۋاقىت)، يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا يوسۇندا خەير ـ ئېھسان قىلىدىغانلار پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا ساۋاب تاپىدۇ، ئۇلارغا (ئاخىرەتتە) قورقۇنچ ۋە غەم ـ قايغۇ بولمايدۇ. جازانە، ئۆسۈم يېگەن ئادەملەر (قىيامەت كۈنى گۆرلىرىدىن) جىن چېپىلىپ قالغان ساراڭ ئادەملەردەك قوپىدۇ. بۇ شۇنىڭ ئۈچۈنكى، ئۇلار ئاللاھ ھارام قىلغان ئىشنى ھالال بىلىپ: «سودا ـ سېتىق، جازانىگە ئوخشاش (جازانە نېمىشقا ھارام بولىدۇ؟)» دېدى. ئاللاھ سودا ـ سېتىقنى ھالال قىلدى، جازانىنى، (بەدەلسىز بولغانلىقى، شەخسكە ۋە جەمئىيەتكە زىيانلىق بولغانلىقى ئۈچۈن) ھارام قىلدى. كىمكى پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن ۋەز ـ نەسىھەت كەلگەندىن كېيىن (يەنى جازانە مەنئى قىلىنغاندىن كېيىن ئۇنىڭدىن) يانسا، بۇرۇن ئالغىنى ئۆزىنىڭ بولىدۇ، ئۇنىڭ ئىشى ئاللاھ قا تاپشۇرۇلىدۇ (يەنى ئاللاھ خالىسا ئۈنى كەچۈرىدۇ، خالىسا جازالايدۇ). قايتا جازانە قىلغانلار ئەھلى دوزاخ بولۇپ، دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ. ئاللاھ جازانىنىڭ (بەرىكىتىنى) ئۆچۈرۈۋېتىدۇ، سەدىقىنىڭ (بەرىكىتىنى) زىيادە قىلىدۇ. ئاللاھ ھەربىر ناشۈكۈر (يەنى جازانىنى ھالال سانىغۇچى) گۇناھكارنى دوست تۇتمايدۇ. ئىمان ئېيتقان، ياخشى ئەمەللەرنى قىلغان، ناماز ئوقۇغان زاكات بەرگەن كىشىلەر پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا (چوڭ) ساۋابقا ئېرىشىدۇ، ئۇلاردا (ئاخىرەتتە) قورقۇنچ ۋە غەم ـ قايغۇ بولمايدۇ. ئى ئىمان ئېيتقان كىشىلەر! (ھەقىقي) مۆمىن بولساڭلار، ئاللاھ (نىڭ ئەمرىگە مۇخالىپەتچىلىك) قىلىشتىن ساقلىنىڭلار، (كىشىلەرنىڭ زىممىسىدە) قېلىپ قالغان جازانىنى (يەنى ئۆسۈمنى) ئالماڭلار. ئەگەر ئۇنداق قىلساڭلار، بىلىڭلاركى، ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلى سىلەرگە ئۇرۇش ئېلان قىلىدۇ، ئەگەر (جازانە قىلىشتىن) تەۋبە قىلساڭلار، (قەرز بەرگەن) سەرمايەڭلار ئۆزۈڭلارغا قايتىدۇ، باشقىلارنى زىيان تارتقۇزمايسىلەر، ئۆزۈڭلارمۇ زىيان تارتمايسىلەر. ئەگەر قەرزدارنىڭ قولى قىسقا بولسا، ئۇنىڭ ھالى ياخشىلانغۇچە كۈتۈڭلار، ئەگەر (خەيرلىك ئىش ئىكەنلىكىنى بىلسەڭلار، قىيىنچىلىقتا قالغان قەرزداردىن ئالىدىغان قەرزنى ئۇنىڭغا) سەدىقە قىلىپ بېرىۋەتكىنىڭلار سىلەر ئۈچۈن تېخىمۇ ياخشىدۇر»-بەقەرە سۈرىسى،274 ۋە 280-ئايەت.

ئايەتلەر بۇ ھەقتە سەۋەپسىزلا مۇنداق ئېغىر ئىپادىلەرنى قوللانمايدۇ. چۈنكى، قەرز بېرىش ئىقتىسادى بىر پائالىيەت ئەمەس. ھەقىقى ئىقتىسادى پائالىيەت ئېلىنغان قەرزنىڭ ئىشلىتىلىشى بىلەن باشلىنىدۇ. قەرزدىن قولغا كەلتۈرگەن پايدا، پۈتۈن سېستىمىنى بۇزىدىغان ناھەق پايدا بولىدۇ.  

2- ئاشقاننىڭ بىر قىسمىنى بېرىش

ئىنسان مالنى ناھايتتى ياخشى كۆرىدۇ. شۇڭلاشقا، قۇرئان مالنى توپلاشنى ئەمەس، ئىنفاق/سەرپ قىلىشنى بۇيرۇيدۇ. ئەرەپچىدە تونىلنى «نەفەق» دەيدۇ. بىر نەرسىنى تونىلدىن ئۆتكۈزۈشنى «ئىنفاق» دېيىلىدۇ. قاننىڭ تۇمۇرلاردىن ئۆتۈپ ۋۇجۇدقا تارقالغىنىغا ئوخشاش، كىرىم ۋە بايلىقمۇ «ئىنفاق» يولى ئارقىلىق يەنى سەرپ قىلىش يوللىرى ئارقىلىق جەمئىيەتكە تارقىلىدۇ. پەيغەمبىرىمىزدىن سورالغان بىر سۇئال ھەققىدە بۇ ئايەت چۈشۈرۈلگەن ئىدى:

وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآَيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

«ئۇلار سەندىن يەنە نېمىنى چىقىم قىلىدىغانلىقىنى سورايدۇ. ئېيتقىنكى: «ئەپۇنى چىقىم قىلىڭلار»[1]. ئاللاھ سىلەر ئۈچۈن ئايەتلىرىنى ئەنە شۇنداق بايان قىلىدۇ. تەپەككۇر قىلغايسىلەر»-بەقەرە 2/219.

ئايەتتىكى «ئەپۇ= ئارتۇق» سۆزى ئىككى خىل مەنىنى ئىپادىلەيدۇ. بىرى، ئاساسلىق ئېھتىياجدىن ئارتۇق. يەنە بىرى، كۆپ دېگەن مەنىنى ئىپادىلەيدۇ.

ئىنساننىڭ ئۆيى، ئۆي جابدۇقلىرى، ئۆزىنىڭ ۋە بېقىشى زۆرۆر بولغان كىشىلەرنىڭ يىمەك-ئىچمىكى، مىنىدىغان ماشىنا، ئۇلاغلىرى… قاتارلىقلار ئۇنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجلىرىدىن ھېسابلىنىدۇ. بۇنداق نەرسىلەردىن سەدىقە ئېلىنمايدۇ.

«ئەپۇ= ئارتۇق» سۆزى بۇ ئايەتتە مالنىڭ كۆپىيىشى يەنى باي بولۇش مەنىسىنى ئىپادىلەيدۇ.

بۇ ئايەتكە ئاساسەن، ئاساسلىق ئېھتىياچدىن ئارتۇق مېلى يوق كىشىدىن باج ئېلىنمايدۇ. مائاش، ئۆي، ئاپتۇمۇبىل، دۇكان، فابرىكا قاتارلىق نەرسىلەر باجدىن خالى بولىدۇ.

ئاللاھ تائالا ئېھتىياجدىن ئاشقان ھەممە نەرسىنى بېرىشنى تەلەپ قىلمايدۇ. لېكىن، شۇنداق بىر سېستىمنى ئوتتۇرىغا قويغانكى، ئارتۇق مالنىڭ مەلۇم بىر قىسمىنى بەرگەننى، ھەممىسىنى بەرگەندەك قوبۇل قىلىدۇ. تۆۋەندىكى ئايەتتە تىلغا ئېلىنغاندەك، بىر ياخشىلىق قىلىنسا، ئەڭ ئاز ئون ھەسسە ئارتۇق بېرىلىدۇ.

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

«بىرەر ياخشىلىق قىلغان ئادەم ئون ھەسسە ئارتۇق ساۋابقا ئىگە بولىدۇ، بىرەر يامانلىق قىلغان ئادەمگە پەقەت ئۇنىڭ يامانلىقىغا باراۋەرلا جازا بېرىلىدۇ، ئۇلارغا زۇلۇم قىلىنمايدۇ»-ئەنئام سۈرىسى،160-ئايەت.

بۇنىڭغا ئاساسەن، 1000 لىراسى بار بىر كىشى، ئۇنىڭ 100 لىراسىنى سەدىقە قىلسا ھەممىسىنى بەرگەندەك بولىدىغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭدىن ئارتۇقى تەلەپ قىلىنمايدۇ. بۈگۈن ئىش دۇنياسىنى بۇلغاۋاتقان باجلارنىڭ چوڭ بىر قىسمى بۇ سېستىمىدا يوق.

3- سەدىقىنىڭ مىقدارى

بۇ يەردە بىر مىسال بولۇشى ئۈچۈن پەقەت يەر مەھسۇلاتلىرى ۋە تىجارەت ماللىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك سەدىقىنىڭ مىقدارلىرى تىلغا ئېلىنىدۇ.

ئا- يەر مەھسۇلاتلىرى

ئاللاھ تائالا يەر مەھسۇلاتلىرى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ:

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآَتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

«ئاللاھ بىدىشلىك ۋە بىدىشسىز باغلارنى بەرپا قىلدى، مېۋىلىرى، دانلىرى (رەڭگى، تەمى، ھەجمى ۋە پۇرىقى) بىر ـ بىرىگە ئوخشىمايدىغان خورما دەرەخلىرىنى، زىرائەتلەرنى، (رەڭگى ۋە شەكلى) بىر ـ بىرىگە ئوخشايدىغان، (تەمى) ئوخشىمايدىغان زەيتۇن ۋە ئانارنى ياراتتى، مېۋىسى پىشقاندا، ئۇلاردىن يەڭلار، مېۋە (نىڭ ھوسۇلى) نى يىغقان كۈندە (يەنى يىغقان ۋاقىتتا)، ئۇنىڭ ئۆشرىسىنى ئادا قىلىڭلار، ئىسراپ قىلماڭلار، ئاللاھ ھەقىقەتەن ئىسراپ قىلغۇچىلارنى ياقتۇرمايدۇ»-ئەنئام سۈرىسى، 141-ئايەت.

 مەككىدە نازىل بولغان بۇ ئايەتتە يەر مەھسۇلاتلىرىنى يىغقان كۈنىدە سەدىقە بېرىلىشىنى ئەمىر قىلىدۇ. مەھسۇلاتنىڭ ھەممىسىنى بەرگەندەك بولۇش ئۈچۈن ئوندىن بىرىنى بېرىش يىتەرلىك بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ مەھسۇلاتلاردىن ئېلىنغان سەدىقىگە «ئوندىن بىر» مەنىسىدە كەلگەن «ئۆشۈر» ئىسمى بېرىلىدۇ. ئىشلەپچىقىرىشتا قۇشۇمچە چىقىم قىلىنغان بولسا مىقدار يىگىرمىدىن بىرگە چۈشىدۇ.

 پەيغەمبىرىمىزنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ:

   «دەريا ۋە يامغۇر سۈيى بىلەن سۇغۇرۇلغانلاردىن ئوندىن بىر «ئۆشۈر»، ھايۋان بىلەن سۇغۇرۇلغانلاردىن يىگىرمىدىن بىر «نىسفۇل ئۆشرى» ئېلىنىدۇ[2]».

يېغىلغان كۈنى قىلىنغان تۆلەم ئېتىزدا بولغانلىقى ئۈچۈن ئامبارغا قاچىلاش ۋە يۆتكەش چىقىملىرى بولمايدۇ. ئۇ، مال سودىگەر تەرىپىدىن سېتىۋىلىنغان ۋاقىتتىن باشلاپ تىجارەت مېلى ھېسابلىنىدۇ.

ب- پۇل ۋە تىجارەت ماللىرى

تىجارەت- بىر مالنى، پۇل ياكى باشقا بىر مال بىلەن نەق ياكى نېسى ئالماشتۇرۇشتۇر. ئۆسۈمدىمۇ ئالماشتۇرۇش بولىدۇ. لېكىن، ئۇنىڭدا مەسىلەن: بىرىدىن 10 دوللار قەرز ئالغان كىشى بىر مۇددەتتىن كېيىن ئۇ 10 دوللار بىلەن قوشۇپ ئايرىم 1 دوللار بېرىدۇ. بۇ 1 دوللار جازانە بولىدۇ.  جازانىخورلار، خەلقنى سۈمۈرۈپ ئىقتىسادنى ئۆزىنىڭ قولىغا مەركەزلەشتۈرۋالغانلىقىنى ئوبدان بىلگەنلىكى ئۈچۈن تىجارەت ۋە ئۆسۈم ئارىسىدىكى بۇ ئوخشاشلىقتىن پايدىلىنىپ، «نەق باھاسى 10 دوللار بولغان بىر مالنى، مۇددەتلىك 11 دوللارغا ئېلىش قانداق بولسا، 10 دوللارنى مۇددەتلىك 11 دوللارغا سېتىشمۇ شۇنداق بولىدۇ» دېيىشىدۇ.

ئاللاھ تائالا جازانە بىلەن سودىنى ئوخشاش دېگەنلەرگە مۇنداق دەيدۇ:

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

«جازانە، ئۆسۈم يېگەن ئادەملەر (قىيامەت كۈنى گۆرلىرىدىن) جىن چېپىلىپ قالغان ساراڭ ئادەملەردەك قوپىدۇ. بۇ شۇنىڭ ئۈچۈنكى، ئۇلار ئاللاھ ھارام قىلغان ئىشنى ھالال بىلىپ: «سودا ـ سېتىق، جازانىگە ئوخشاش (جازانە نېمىشقا ھارام بولىدۇ؟)» دېدى. ئاللاھ سودا ـ سېتىقنى ھالال قىلدى، جازانىنى، (بەدەلسىز بولغانلىقى، شەخسكە ۋە جەمئىيەتكە زىيانلىق بولغانلىقى ئۈچۈن) ھارام قىلدى. كىمكى پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن ۋەز ـ نەسىھەت كەلگەندىن كېيىن (يەنى جازانە مەنئى قىلىنغاندىن كېيىن ئۇنىڭدىن) يانسا، بۇرۇن ئالغىنى ئۆزىنىڭ بولىدۇ، ئۇنىڭ ئىشى ئاللاھ قا تاپشۇرۇلىدۇ (يەنى ئاللاھ خالىسا ئۈنى كەچۈرىدۇ، خالىسا جازالايدۇ). قايتا جازانە قىلغانلار ئەھلى دوزاخ بولۇپ، دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ»-بەقەرە سۈرىسى، 275-ئايەت.

ئۆسۈم بىلەن سودا-سېتىق ئوتتۇرىسىدا ئوخشاشلىق بولسىمۇ لېكىن، ئۇلارنى ئايرىپ تۇرىدىغان بىر پەرق بار. مەسىلەن: ئۈزۈم ھارىقى، ئۈزۈم سۈيىگە ئوخشايدۇ لېكىن ھېچكىم: «ئۈزۈم سۈيى، ھاراقنىڭ ئۆزى» دېمەيدۇ.

نەق باھاسى 10 دوللار بولغان بىر مال، مۇددەتلىك 11 دوللارغا سېتىلسا 11 دوللارنىڭ ھەممىسى مالنىڭ بەدىلى بولىدۇ. ئۇ مال بىلەن پۇل ئوتتۇرىسىدا ئېنىق تەڭلىك بولمىغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئۆسۈم بولمايدۇ. چۈنكى، پۇلنى تۆلەيدىغان كۈنى مالنىڭ باھاسى 12 دوللارغا چىقىپ كېتىشى ياكى 9 دوللارغا چۈشۈپ قىلىشىمۇ مۇمكىن. بۇ تىجارەتتە ھەر ئىككى تەرەپ زىيانغا تەۋەككۇل قىلىپ، ئىستىمالنىڭ، مال ۋە پۇل ئايلىنىشىنىڭ ۋە يېڭى ئىشلەپچىقىرىشنىڭ يولىنى ئاچقان بولىدۇ.

11 دوللار ئېلىش ئۈچۈن 10 دوللار بەرگەن كىشىنىڭ، بەرگەن 10 دوللىرى 10 دوللارنىڭ بەدىلى بولىدۇ. ئارتۇق ئالغان 1 دوللىرى بەدەلسىز ئېلىنغان بولىدۇ. مانا بۇ جازانىدۇر. چۈنكى جازانە بىر ئىقتىسادى مۇئامىلە ھېسابلانمايدۇ. جازانىخورلۇق قىلغۇچى قەرزدارنىڭ ھېچقانداق دەردى بىلە كارى بولمايدۇ ۋە زىيانغا تەۋەككۇل قىلمايدۇ. شۇڭلاشقا، ئۇ، قەرزنى تۆلەش ۋاقتى كېچىكسە، «كېچىكتۈرۈش ئۆسۈمى» دېگەن باھانىسى بىلەن قۇشۇمچە ھەق ئالىدۇ. ئۇنىڭ نىشانى پەقەت، پايدىنى %10،%20، %40 … ئاشۇرۇشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.

 ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

«ئى مۆمىنلەر! جازانىنى قاتمۇقات ئاشۇرۇپ يېمەڭلار، مەقسىدىڭلارغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئاللاھتىن (نەھيى قىلغان ئىشلارنى تەرك ئېتىپ) قورقۇڭلار»-ئال ئىمران سۈرىسى، 130-ئايەت.

بۇ ئايەتتە، ئاللاھ «قاتمۇقات ئاشۇرۇپ يېمەڭلار» دېيىش ئارقىلىق ئۆسۈمنىڭ بىردىبىر ئالاھىدىلىكىنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى، قاتمۇقات ئېشىش جازانىنىڭ ئۆزگەرمەس بىر ئالاھىدىلىكىدۇر. بۇ ئايەتكە باشقا بىر خىل مەنا بەرگىلى بولمايدۇ. چۈنكى، مىقدارى قانچىلىك بولۇشىدىن قەتئىنەزەر، جازانىنىڭ ھەر قانداق شەكلى ھارامدۇر.

 ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ

«ئى مۇئمىنلار! ئەگەر مۇئمىن بولساڭلار ئاللاھتىن قورقۇڭلار ۋە قېلىپ قالغان ئۆسۈمنى ئالماڭلار. ئەگەر ئۇنداق قىلمىساڭلار، ئاللاھ ۋە ئاللاھنىڭ رەسۇلى تەرىپىدىن سىلەرگە ئۇرۇش ئېچىلغانلىقىنى بىلىپ قويۇڭلار. ئەگەر تەۋبە قىلساڭلار ئەسلى ماللىرىڭلار ئۆزۈڭلارنىڭدۇر. زۇلۇممۇ قىلمايسىلەر، زۇلۇمغىمۇ ئۇچرىمايسىلەر»- بەقەرە سۈرىسى، 278 ۋە 279-ئايەت.

بۇ ئايەتلەر ئېلىنىدىغان قەرزنىڭ ئۈستىگە قۇشۇلغان ھەر قانداق قۇشۇمچە ھەقنىڭ جازانە ۋە ھارام بولىدىغانلىقىنى ئۇچۇق بايان قىلىدۇ.

تۆۋەندىكى ئايەتتە، قەرزنى تۆلەشتە قىينىلىپ قالغانلارنىڭ قەرزىنى سەدىقىگە ھېسابلىۋىتىشنى تەۋسىيە قىلىپ، مۇنداق دەيدۇ:

وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

«ئەگەر قەرزدار قىينچىلىق تارتىۋاتقان بولسا، ئۇنىڭغا ھالى ياخشىلانغۇچە مۆھلەت بېرىڭلار. ئەگەر بىلسەڭلار ئېلىشىڭلارنى سەدىقە قىلىۋەتكىنىڭلار سىلەر ئۈچۈن ياخشىدۇر»- بەقەرە سۈرىسى، 280-ئايەت.

بۇ ئايەتمۇ جازانىخور بىلەن زاكات بەرگۈچىنىڭ پەرقىنى بايان قىلىپ، مۇنداق دەيدۇ:

وَمَا آَتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آَتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

«ئىنسانلارنىڭ ماللىرى ئىچىدە كۆپەيسۇن دەپ جازانىگە بەرگەن نەرسەڭلار ئاللاھنىڭ ھۇزۇرىدا كۆپەيمەيدۇ. ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى كۆزلەپ بەرگەن زاكىتىڭلار ئۇنداق ئەمەس. زاكات بەرگەنلەر كۆپەيتكۈچىلەردۇر»-رۇم سۈرىسى، 39-ئايەت.

زاكات بەرگۈچى، جازانىخوردەك مۇھتاجلارنى سۈمۈرۈشكە قۇربىتى يەتسىمۇ ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى تاللىغانلىقى ئۈچۈن ئاللاھ، ئۇنىڭ زاكاتقا ئايرىپ بەرگەن بىر دوللىرىنى نەچچە ھەسسىگە تەڭ ھېسابلايدۇ. چۈنكى، ئاللاھ بىر ياخشىلىققا ئەڭ ئاز ئون ھەسسە ساۋاب بېرىدۇ.

تىجارەتكە كىرگەنلەر نۇرغۇنلىغان زىيانلارغا تەۋەككۈل قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ بېرىدىغان سەدىقە مىقدارىنىڭ ئاز بولۇشىنىڭ ئۆزى تىجارەت قىلىشقا ئۈندەشتۇر. بېرىلىدىغان سەدىقىلەر، سەككىز تۈرگە سەرىپ قىلىنغاندا پەيدا بولغان ئىشەنچ ۋە خاتىرجەم مۇھىت، جازانىخورلۇق پەيدا قىلغان خاتىرجەمسىز ۋە ئىشەنچسىز مۇھىتىنىڭ ئەكسىچە نۇرغۇنلىغان ئىجابى تەرەققىياتلارغا يول ئاچىدۇ ۋە تىجارەت ھاياتىنى ھەقىقى مەنىدە تەرەققى قىلدۇرىدۇ. مانا بۇ ئىجتىمائىي پاراۋانلىقنى ھەقىقى مەنىدە يۇقىرى كۆتىرىدۇ.

سەدىقە سەرپ قىلىنىدىغان تۈرلەر

سەدىقىنىڭ سەرپ قىلىنىدىغان تۈرلىرىنى تۆۋەندىكى ئايەتتىن بىلىمىز. ئاللاھ بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ:

إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

«سەدىقىلەر[3] پەقەت پېقىرلەرگە، مىسكىنلەرگە، سەدىقە خادىملىرىغا ۋە قەلبلىرى ئىسلامغا مايىل قىلىنىدىغانلارغا بېرىلىدۇ. شۇنىڭدەك، قۇللارنى ئازاد قىلىش ۋە قەرزدارلارنى قەرزدىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، ئاللاھنىڭ يولى ۋە ئىبنى سەبىللەر ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ[4]. بۇ ئاللاھ تەرىپىدىن پەرز قىلىندى. ئاللاھ بىلگۈچىدۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر»-تەۋبە سۈرىسى، 60-ئايەت.

بۇ ئايەتتە زاكات بېرىلىدىغان كىشى ۋە ئورۇنلار ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ئايەتنىڭ تەرجىمىسىدىن مەلۇم بولغاندەك، ئۇلار سەككىز بولۇپ ئاۋۋالقى تۆتىدە لام («ل») ھەرىپى، ئاخىرقى تۆتىدە فىي («في») ھەرىپى كېلىدۇ. دېمەككى، زاكات بىرىنچى تۆت كىشىنىڭ قولىغا بېرىلىدۇ، ئىككىنچى تۆت كىشى ئۈچۈن زاكاتتىن بىر فوند ئاجرىتىپ ئۇلار ئۈچۈن سەرپ قىلىنىدۇ.

ئايەتنىڭ ئاخىرىدىكى «بۇ ئاللاھ تەرىپىدىن پەرز قىلىندى. ئاللاھ بىلگۈچىدۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر» ئىپادىلىرى ناھايتتى مۇھىمدۇر. چۈنكى، بۇ ئاللاھ تەرىپىدىن پەرز قىلىنغان بولسا، مۇسۇلمان ھوقۇقدارلارنىڭ بىردىنبىر قىلىدىغان ئىشى بۇيرۇققا بويسۇنۇشتۇر.

ئاللاھنىڭ ئەلچىسى مۇھەممەد ئەلەيھىسالامنىڭ يېنىغا بىر كىشى كېلىپ، «ماڭا سەدىقە بېرەمسەن؟» دېگەندە، ئاللاھنىڭ ئەلچىسى مۇنداق دېدى:

«ئاللاھ، سەدىقە ھەققىدە بىرەر پەيغەمبەر ياكى باشقا ھېچكىمنىڭ ھۆكمىنى قوبۇل قىلماستىن، ھۆكۈمنى ئۆزى چىقىرىپ، سەدىقىلەرنى سەككىز پارچىغا بۆلدى. سەن بۇلاردىن بىر بولساڭ ھەققىڭنى بېرىمەن»[5].

يۇقىرىدىكى ئايەت ۋە بۇ ھەدىستىن سەدىقىلەرنى سەرپ قىلىدىغان ئورۇنلار ھەققىدە ھېچكىمگە ھوقۇق بېرىلمىگەنلىكى ئۇچۇقتۇر.

سەدىقە سەرپ قىلىنىدىغان تۈرلەرنى تۆۋەندىكى ئىككى بۆلۈمدە تەپسىلى بايان قىلىمىز.

ئا- ھەدىيە قوبۇل قىلىدىغانلار

  • پېقىرلار

پېقىر، باشقىلارغا مۇھتاج ھالغا چۈشۈپ قالغان كىشىلەردۇر. بۇ سۆزنىڭ مەنىسىنى بۇ ئىككى ئايەتتىن چۈشىنەلەيمىز:

وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

«ئاراڭلاردىكى بويتاق ئەر-ئاياللارنى ۋە لاياقەتلىك بولغان قۇل-دېدەكلىرىڭلارنى نىكاھلاندۇرۇڭلار. ئەگەر ئۇلار پېقىر بولسا ئاللاھ ئۆز پەزلىدىن ئۇلارنىڭ ئېھتىياجلىرىنى قامدايدۇ. ئاللاھنىڭ پەزلى كەڭدۇر، ئۇ بىلگۈچىدۇر»-نۇر سۈرىسى، 32-ئايەت.

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

«خەير-ئېھسانلىرىڭلارنى، ئۆزلىرىنى ئاللاھ يولىغا ئاتىغان، بۇ سەۋەبتىن رىزىق ئىزدەپ مېڭىشقا پۇرسەت تاپالمايدىغان، تىلەمچىلىك قىلمىغانلىقلىرى ئۈچۈن تونۇمىغانلار باي دەپ ئويلايدىغان پېقىرلەرگە بېرىڭلار. سەن ئۇلارنى سىمالىرىدىن تونۇيسەن. ئۇلار ھېچكىمدىن يۈزسىزلىك بىلەن بىر نەرسە تىلىمەيدۇ. ئاللاھ يولىدا قانداق مال چىقىم قىلساڭلار، ئاللاھ ئۇنى بىلىپ تۇرىدۇ»-بەقەرە سۈرىسى، 273-ئايەت.

بىرىنچى ئايەتتىكى پېقىر، توي قىلىشقا ئېھتىياجى بولسىمۇ لېكىن، قۇدرىتى يەتمىگەن بىر كىشىدۇر. ئىككىنچى ئايەتتىكى بولسا، پۈتۈن ۋاقتىنى ئىسلام ئۈچۈن سەرپ قىلغان لېكىن، قىلغان ئىشىدىن ھېچقانداق پۇل تاپالمىغان بىر كىشىدۇر.

پېقىرلارغا ياردەم بېرىش ئۇلارنىڭ يۈز-ئابرويىنى دەپسەندە قىلمىغان ئاساستا ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. بۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەر مۇنداق:

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

«سەدىقىلەرنى[6] ئاشكارا بەرسەڭلار، نېمىدېگەن ياخشى! لېكىن ئۇلارنى پېقىرلارغا مەخپىي بەرسەڭلار، بۇ سىلەر ئۈچۈن تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ ۋە سىلەرنى بەزى گۇناھلىرىڭلاردىن تازىلايدۇ. ئاللاھ قىلمىشىڭلاردىن خەۋەرداردۇر»-بەقەرە سۈرىسى، 271-ئايەت.

  • مىسكىنلەر

مىسكىن ئەسلىدە، ھەرىكەتتىن توختاش مەنىسىنى ئىپادىلەيدۇ. كېسەل، مېيىپ، قېرى ۋە ئىشسىز..دېگەندەك ئامالسىز قالغان كىشىلەر مىسكىن دېيىلىدۇ. پەيغەمبىرىمىز مۇنداق دەيدۇ؛

«مىسكىن، بىر، ئىككى لوقما نەرسىگە قانائەت قىلىدىغان، ئېھتىياجىنى قامدىيالمىسىمۇ ھايا قىلغانلىقتىن ھېچكىمدىن بىر نەرسە تەلەپ قىلمايدىغان كىشىدۇر».

ئاللاھ تائالا مۇسا ۋە خىزىر ئەلەيھىسالاملارنىڭ قىسسىسىدە، خىزىر بۇزىۋەتكەن كېمىنىڭ ئىگىلىرى ئۈچۈن مۇنداق دەيدۇ:

أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا

 «ئۇ كېمە بارغۇ! ئۇ، دېڭىزدە ئىشلەيدىغان بىرقانچە مىسكىننىڭ ئىدى. ئۇنى ئەيىبلىك ھالەتكە كەلتۈرۈپ قوياي دەپ تېشىۋەتتىم. چۈنكى ئۇلارنىڭ بارىدىغان يېرىدە ھەر ساغلام كېمىنى بۇلىۋالىدىغان بىر پادىشاھ بار ئىدى»-كەھف سۈرىسى، 79-ئايەت.

ئۇلار قوللىرىدىكى كېمىلەر ئېلىۋىلىنسا ئىشسىز قالىدىغانلىقى ئۈچۈن مىسكىن دېيىلگەندۇر. 

  • ئامىلىن «سەدىقە يىغقۇچىلار»

سەدىقە يىغىش ئىشىنى قىلغانلارنىڭ مائاشلىرى، يىغقان سەدىقىلىرىدىن بېرىلىدۇ. چۈنكى، سەدىقىنىڭ بۇ تۈرى باجدۇر. ئۇ، دۆلەتنىڭ كونتروللىقى ئاستىدا توپلىنىدۇ ۋە تارقىتىلىدۇ.

  • ئىسلامغا مايىل قىلىندىغانلار

بىر ئايەتتە مۇنداق دەيدۇ:

وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ

«ياخشىلىق بىلەن يامانلىق ئوخشاش بولمايدۇ. يامانلىقنى ياخشىلىق بىلەن دەپئى قىلغىن، دۈشمىنىڭ خۇددى سەمىمىي دوستۇڭدەك بولۇپ قالىدۇ»-فۇسسىلەت سۈرىسى، 34-ئايەت.

بۇ ئايەتنى تەتبىقلاش ئۈچۈن ئاللاھنىڭ بۇيرۇقلىرىغا بويسۇنۇش كېرەك. ئەكسىچە، كۆزلەنگەن نىشانغا يەتكىلى بولمايدۇ. ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ:

وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

«مۇئمىنلارنىڭ قەلبلىرىنى بىرلەشتۈدى. ئەگەر سەن زېمىندىكى بارلىق نەرسىلەرنى خەجلىگەن بولساڭمۇ، ئۇلارنىڭ قەلبلىرىنى بىرلەشتۈرەلمەيتتىڭ. لېكىن ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئارىسىنى بىرلەشتۈردى. چۈنكى ئاللاھ غالىب كەلگۈچىدۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر»-ئەنفال سۈرىسى، 63-ئايەت.

قەلبنى ئازاد قىلماق ناھايتتى مۇھىمدۇر. پەيغەمبىرىمىز مەككىنى ئازاد قىلغاندا ھېچكىمنىڭ مېلىغا ۋە جىنىغا چىقىلمىدى. ھېچكىمنى ئەندىشىگە قويمىدى. زەپەردىن كېيىن ھەۋازىنلارغا قارشى ئۇرۇشقا چىققاندا، تېخى مۇسۇلمان بولمىغان سەفۋان ئىبن ئۇمەييەدىن 100 ساۋۇت، بىر ئاز قۇرال-ياراق ۋە 50000 دىرھەم قەرز ئالدى. ئۇرۇشتىن كېيىن  ئۇنىڭ قەلبىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش ئۈچۈن 100 تۆگە بەردى.

ب- فوندلار

  • (الرقاب) ئەسىرلەر فوندى

رىقاب، ئەركىنلىكىنى يوقاتقان كىشىلەر دېگەن مەنىدەدۇر. ئەسىرلەرنى قۇل قىلىش قۇرئانغا قارشى چىققانلىقتۇر. ئۇلارغا ياخشى مۇئامىلە قىلىش كېرەك. ئاللاھ تائالا ياخشى مۇئمىنلەر ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ:

وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا

«تائامنى ئۆزلىرىنىڭ يېگۈسى كېلىپ تۇرسىمۇ مىسكىن، يېتىم ۋە ئەسىرلەرگە يېگۈزىدۇ، ئۇلارغا تائام يېگۈزىۋېتىپ مۇنداق دەيدۇ: «شۈبھىسىزكى، بىز سىلەرگە ئاللاھ رىزاسى ئۈچۈن تائام يىگۈزىمىز، سىلەردىن مۇكاپاتمۇ، تەشەككۇرمۇ كۆزلىمەيمىز»-ئىنسان سۈرىسى، 8 ۋە 9-ئايەت.

ئەسىر بەدەلسىز ياكى فىديەسىز قۇيۇپ بېرىلسىمۇ بولىدۇ.

ئاللاھ تائالا بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ:

فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا

«جەڭ مەيدانىدا كافىرلار بىلەن ئۇرۇش قىلغان چېغىڭلاردا ئۇلارنى قىرىپ تاشلاڭلار. ئاخىرى ئۇلارنى يېڭىپ، قارشىلىق كۆرسىتەلمەيدىغان ھالەتكە كەلتۈرگەن چېغىڭلاردا ئۇلارنى ئەسىر ئېلىپ چىڭ تۇتۇڭلار. ئاندىن ئۇلارنى يا بەدەلسىز قويۇپ بېرىڭلار ياكى پىدىيە ئېلىپ قويۇپ بېرىڭلار. ئۇرۇش ئۆزىنىڭ ئېغىر يۈكلىرىنى تاشلىغانغا قەدەر شۇنداق قىلىڭلار. ..»-مۇھەممەد سۈرىسى، 4-ئايەت.

ئەسىرلەرنى قۇيۇپ بېرىش بىر تەرەپتىن دۈشمەننى خاتىرجەم قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن يىڭى بىر ئۇرۇشنىڭ چىقىشىنى ئالدىنى ئالىدۇ. پەيغەمبىرىمىز بەدىر ئەسىرلىرىنىڭ بىر قىسمىنى بەدەلسىز، بىر قىسمىنى پىديە ئېلىپ قۇيۇپ بەرگەن ئىدى. خەيبەر ۋە بەنى مۇستەلىق ئەسىرلىرىگە، بارلىق ئەسىرلەرگە ئوخشاش مۇئامىلە قىلىنغان ئىدى.

قولىدىكى ئەسىرلەرنى بەدەلسىز قۇيۇپ بېرىشنى خالىمىغانلارغا بۇ فونددىن تۆلەم ئاجرىتىلىپ ئۇلارنى ئەركىنلىككە ئېرىشتۈرىلىدۇ. ئەسىر چۈشۈپ قالغان ياكى باشقا دۆلەتلەردە تۈرمىگە تاشلانغان، ئىمكانى يوق پۇقرالارمۇ بۇ فونددىن تۆلەم ئاجرىتىلىپ قۇتۇلدۇرۇلدۇ.

  • (الغارمين) قەرزدارلار فوندى

يۇقىرىدىكى سەدىقە بېرىلىدىغان كىشىلەر توغرىسىدىكى ئايەتنىڭ بېشىدا پېقىرلار ۋە مىسكىنلەر ئىككى ئايرىم تۈر ھېسابلانغاندەك، بۇلار، پېقىر بولمىسىمۇ قەرزلىرىنى تۆلەشكە قۇربىتى يەتمىگەن، قۇتۇلدۇرۇشقا مۇھتاج بولغان بىر تۈردۇر. مەسىلەن: بىر فابرىكىسى بار كىشى قەرزدار بولۇپ قالغاندا، فابرىكىنىڭ بىر قىسمىنى ساتسا قەرزىنى تۆلىيەلىشى مۇمكىن لېكىن، بۇنداق قىلسا ئىشلەپچىقىرىش توختاپ قالىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا فابرىكىنىڭ توختاپ قالماسلىقى ئۈچۈن بۇ فوندىن ياردەم بېرىلىشى كېرەك. چۈنكى، نۇرغۇن فابرىكا-زاۋۇتلار كىچىك بىر ياردەم تاپالمىغانلىقى ئۈچۈن ئىشتىن توختاپ كېتىدۇ. مانا مۇشۇنداق كىشىلەرگە بېرىلىدىغان قەرز سەدىقە ھېسابلىنىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسالامنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ:

«ھەر قانداق قەرز، بىر سەدىقىدۇر»[7].

قەرزىنى تۆلەيدىغانغا قۇربىتى يەتمەيدىغانلىقى ئېنىقلانغان كىشىلەرنىڭ قەرزلىرى ئىشلىرىنىڭ بۇزۇلماسلىقى ئۈچۈن ھەدىيە يولى ئارقىلىق كۆتۈرۋىتىلىشى كېرەك.

قەرز ئىنساننى قۇل قىلىپ، ھېچ ئىش قىلالمايدىغان ھالغا كەلتۈرۈپ قويىدۇ. قەرزدارلار فوندى، ھەم قەرزدارنىڭ ئېتىبارىنى قوغدايدۇ، ھەمدە قەرز بەرگۈچىنى خاتىرجەم قىلىدۇ.

بۇ ھەقتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسالامنىڭ مۇنداق دۇئا قىلغانلىقى رىۋايەت قىلىنىدۇ:

«ئې ئاللاھ، قەرزگە بوغۇلۇشتىن، دۈشمەنگە يېڭىلىشتىن ۋە دۈشمەنلەرنى خوش قىلىشتىن مېنى يىراق قىلغىن»[8].

بۇ ھەدىس ھەققىدە ئويلىنىپ باقساق، قەرزگە بوغۇلۇش بىلەن دۈشمەنگە ئەسىر بولۇش ۋە دۈشمەننى خوش قىلىش ئوتتۇرىسىدا باغلىنىش بارلىقى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسالام يەنە بىر سۆزىدە مۇنداق دەيدۇ:

«كىم قىيىنچىلىقتا قالغان كىشىنىڭ قىيىنچىلىقىنى يۇقىتىشقا ياردەم قىلسا، ئاللاھ دۇنيا-ئاخىرەتتە ئۇنىڭ قىيىنچىلىقىنى يۇقىتىدۇ»[9].

  • ئاللاھنىڭ يولى (قوغدىنىش فوندى)

ئاللاھنىڭ يولى، ئاللاھنىڭ دىنىدىن ئىبارەتتۇر. ئاللاھنىڭ دىنى ئۈچۈن سەرپ قىلىنغان بارلىق خىراجەتلەر ئاللاھ يولىدا قىلىنغان خىراجەت ھېسابلىنىدۇ. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا باشقا يەتتە تۈرگە قىلىنغان خىراجەتلەرمۇ ئاللاھ يولىدا قىلىنغان خىراجەت ھېسابلىنىدىغانلىقى ئۈچۈن بۇ فوند «ئاللاھ يولىدا فوندى»مۇ ئۇلاردىن پەرقلەنمەيدۇ. بۇ تېمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەرگە قارايدىغان بولساق، بۇنىڭ ئۇرۇش خىراجەتلىرى ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.

مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەر مۇنداق:

وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ

«سىلەرگە ئۇرۇش ئاچقان ئادەملەرگە قارشى ئاللاھ يولىدا جىھاد قىلىڭلار، تاجاۋۇز قىلماڭلار، تاجاۋۇز قىلغۇچىلارنى ئاللاھ ھەقىقەتەن دوست تۇتمايدۇ»-بەقەرە سۈرىسى، 190-ئايەت.

وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآَخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ

«دۈشمەنلىرىڭلار (بىلەن ئۇرۇش قىلىش) ئۈچۈن، قولۇڭلاردىن كېلىشىچە قورال كۈچى، جەڭ ئېتى تەييارلاڭلار، بۇنىڭ بىلەن، ئاللاھنىڭ دۈشمىنىنى، ئۆزۈڭلارنىڭ دۈشمىنىڭلارنى ۋە ئۇلاردىن باشقا دۈشمەنلەرنى قورقۇتىسىلەر ، ئۇلارنى سىلەر تونۇمايسىلەر، ئاللاھ تونۇيدۇ، سىلەرنىڭ ئاللاھ يولىدا سەرپ قىلغىنىڭلار مەيلى نېمە بولسا بولسۇن، سىلەرگە ئۇنىڭ ساۋابى تولۇق بېرىلىدۇ، سىلەرگە زۇلۇم قىلىنمايدۇ (يەنى بۇ ساۋابتىن ھېچ نەرسە كېمەيتىلمەيدۇ)»-ئەنفال سۈرىسى، 60-ئايەت.

وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

«ئاللاھنىڭ يولىدا (پۇل ـ مال) سەرپ قىلىڭلار، ئۆزۈڭلارنى ھالاكەتكە تاشلىماڭلار، ئېھسان قىلىڭلار، ئېھسان قىلغۇچىلارنى ئاللاھ ھەقىقەتەن دوست تۇتىدۇ»-بەقەرە سۈرىسى، 195-ئايەت.

ھەر تۈرلۈك ئۇرۇش چىقىملىرى بۇ فوندىن تەمىنلىنىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇل ئارقىلىق، دۆلەتنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغىلى بولىدۇ. مانا مۇشۇنداق ئىشەنچ ۋە قانائەتكە تولغان مۇھىت يارىتالىغاندا ئۇنىڭ ئالدىدا ھېچقانداق توسالغۇ قالمايدۇ.

  • ابن السبيل (قاتناش-ترانسپورت) فوندى

«ئىبنى سەبىل» سۆزىنىڭ لۇغەت مەنىسى (يول ئوغلى) دېگەنلىك بولۇپ، ئۆيىدىن يىراق بولغان يولۇچىنى ئىبنى سەبىل (مۇساپىر) دېيىلىدۇ.

تىجارەت ھاياتىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن بىر ئىشەنچ ۋە قانائەت مۇھىتى يارىتىش كېرەك. مۇناسىۋەتلىك ئايەتلەر مۇنداق:

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آَمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

«ئاللاھ مۇنداق بىر مىسالنى كەلتۈرىدۇ: بىر شەھەر (يەنى مەككە ئاھالىسى) بولۇپ، (ئەسلىدە) تىنچ ـ خاتىرجەم ئىدى. ئۇنىڭ رىزقى تەرەپ ـ تەرەپتىن كەڭتاشا كېلىپ تۇراتتى، (ئۇنىڭ ئاھالىسى) ئاللاھنىڭ نېمەتلىرىگە كۇفرىلىق قىلدى، ئاللاھ ئۇلارغا قىلمىشلىرى تۈپەيلىدن ئاچلىقنىڭ ۋە قورقۇنچنىڭ ئەلىمىنى تېتىتتى»-نەھل سۈرىسى، 112-ئايەت.

ھەر يەردىن رىزق كېلىشى ئۈچۈن يوللارنىڭ بولۇشىغا ۋە يول بىخەتەرلىكىنىڭ كاپالەتكە ئىگە بولۇشىغا ئېھتىياچ چۈشىدۇ. بۇ ئىشلارغا مۇناسىۋەتلىك چىقىملار بۇ فوندىن ئاجرىتىلىدۇ.

خۇلاسە:

(سەدىقە)، سۆزى ئەنئەنىمىزدە پېقىرلارغا ۋە تىلەمچىلەرگە قېلىنغان ئازغىنە ياردەملەر ئۈچۈن قوللىنىلاتتى. مۇناسىۋەتلىك قۇرئان ئايەتلىرىدە ۋە پەيغەمبىرىمىزنىڭ سۆز ۋە ھەرىكەتلىرىدە دۆلەتكە ساداقەت كۆرسەتكەن باج مەنىسىدە قوللانغان ئىدى.

پەيغەمبىرىمىزدىن ئۇزاق يىللاردىن كېيىن مۇسۇلمان دۆلىتىدە ياشايدىغان غەيرى مۇسۇلمانلارغا «جىزيە ۋە تۆلەم» دېگەندەك يېڭى باجلار قويۇلغاندا سەدىقە ئورنىغا «زاكات» سۆزى ئىشلىتىلىشكە باشلانغان ئىدى. ھالبۇكى، قۇرئاندا «سەدىقە ئال» دېگەن ئەمىر كەلگەن لېكىن «زاكات ئال» دېگەن ئەمىر كەلمىگەن.

تېخىمۇ ئەجەپلىنەرلىكى، سەدىقە بېرىلىدىغان ئورۇنلارنى كۆرسەتكەن تەۋبە سۈرىسى 60- ئايەتنىڭ زاكاتقا مەخسۇس قىلىنىشى، بۇ يەتمىگەندەك زاكات بېرىلىدىغان ئورۇنلار ھەققىدىمۇ ئويۇن ئوينالغان. ھالبۇكى، ئاللاھ، بۇ ئايەتنىڭ ئاخىرىدا مۇنداق دەيدۇ:

فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

«بۇ ئاللاھ تەرىپىدىن پەرز قىلىندى. ئاللاھ بىلگۈچىدۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر[10]»-تەۋبە سۈرىسى، 60-ئايەت.

پەيغەمبىرىمىزمۇ بۇ ھەقتە مۇنداق دەيدۇ:

«ئاللاھ سەدىقىلەر ھەققىدە پەيغەمبەر ياكى باشقا بىرىنىڭ چىقارغان ھۆكمىنى قوبۇل قىلمايدۇ. ھۆكۈمنى ئۆزى بەردى ۋە سەدىقىلەرنى سەككىزگە بۆلدى»[11].

مۇسۇلمان خەلق، مەزھەپلەرنىڭ قۇرئان ۋە سۈننەتكە قەتئىي ئەمەل قىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. لېكىن ئۇلار بۇ مەسىلىدىمۇ ئۆزلىرىنىڭ قارىشى بويىچە قۇرئاندا بولمىغان يېڭى بىر پىكىر پەيدا قىلغان ئىدى. مەسىلەن: ھەنەفىلەر سەككىز تۈرنى، يەتتە تۈرگە چۈشۈرۈپ، ئۇ يەتتە تۈرگە يېڭى مەنىلەر قۇشۇپ ئايەتتىن يىراقلاپ كەتكەن ئىدى. ئۆمەر ناسۇھى بىلمەن بۇنى مۇنداق ئىپادىلەيدۇ:

«زاكات بېرىلىدىغان كىشىلەر، مۇسۇلمان پىقىرلەر، مىسكىنلەر، قەرزدارلار، مۇساپىرلار، قۇللار، مۇجاھىتلار ۋە زاكات يېغىشقا بەلگىلەنگەن خادىملاردىن ئىبارەت يەتتە قىسىمدۇر. بۇنىڭغا رازى بولماي، زاكات يېغىدىغان خادىملاردىن باشقا پۈتۈن قىسىملارنى پېقىر دەپ ئاتاپ سەككىز قىسىمنى ئىككى قىسىمغا چۈشۈرۈپ قويدى»[12].

بۇ خىل قۇرۇلما بىلەن دۆلەتنىڭ ھېچقانداق ئېھتىياجى قاندۇرۇلمايدىغانلىقى ئۈچۈن ھوقۇقدارلار داۋاملىق ئۇرۇش قىلىپ ئالغان غەنىمەتلەر ۋە خەلققە ئارتقان يىڭى باج-سىلىقلار بىلەن ھۆكۈمرانلىقىنى ساقلاپ قىلىشقا تېرىشىدۇ.

ماقالىنىڭ چۈشەنگىلى بولمايدىغان ھالغا كېلىپ قالماسلىقى ئۈچۈن بۇ   مەزھەپلەرنىڭ كۆز قاراشلىرى تىلغا ئېلىنمىدى. ئۇ كۆزقاراشلارنى تىلغا ئالماسلىقنىڭ ئەسلى سەۋەبى تۆۋەندىكى ئايەتتۇر:

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمْ وَكَانُواْ شِيَعًا لَّسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ  

        «ئى مۇھەممەد! دىنىنى پارچىلاپ پىرقىلەرگە ئايرىلغانلار بىلەن سېنىڭ ھېچقانداق مۇناسىۋىتىڭ يوقتۇر. ئۇلارنىڭ ئىشى پەقەت ئاللاھقا قالغان. كېيىن ئاللاھ ئۇلارغا قىلىمىشلىرىنى ئېيتىپ بېرىدۇ»- ئەنئام سۈرىسى، 159-ئايەت.

ئاللاھ تائالا مۇسۇلمانلارنىڭ ھەقىقەتلەرنى كۆرۈشىگە نىسىپ قىلسۇن.

مەنبە: ئابدۇل ئەزىز بايىندىر، «قۇرئاندا سەدىقە ۋە جازانە»، كىتاپ ۋە ھىكمەت ژورنىلى، 2017-يىل، 17-سان، 4-14- بەت

[1] بۇ يەردىكى «ئەپۇ» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى ئېھتىياجدىن ئاشقان نەرسە، بېرىش ئۈچۈن ئاسان بولغان نەرسە، دېگەن بولىدۇ. يەنى ئاللاھنىڭ يولىدا بېرىلىدىغان سەدىقە ۋە ئۆشرە-زاكات بەرگۈچىلەرنىڭ ئېھتىياجىدىن ئاشقان قىسمىدىن بېرىلىدۇ، شۇنداقلا مىقدارى ئاز بولغانلىقى ئۈچۈن بۇنى بېرىش ئۇلارغا ئاسان كېلىدۇ.

[2] – مۇسلىم، زاكات .

[3] «سەدىقىلەر» دېگەن كەلىمە بۇ يەردە پەرز بولغان سەدىقىلەرنى (يەنى زاكاتلارنى) ئىپادىلەيدۇ. چۈنكى ئايەتنىڭ داۋامىدا بۇ سەدىقىلەر بېرىلىدىغان كىشى ۋە ئورۇنلار ئېنىق بەلگىلەنگەن.

[4] – ئىبنى سەبىل- مۇساپىر، يولۇچى ۋە يولدا يول خىراجىتىدىن ئايرىلىپ قالغان كىشى، قاتارلىق مەنىلەرنى ئىپادىلەيدۇ.  زاكاتلار «ئىبنى سەبىللەر ئۈچۈن»مۇ سەرپ قىلىنىدۇ، دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى زاكاتلارنىڭ بىر قىسمى يولۇچىلارنىڭ قىيىنچىلىقلىرىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن سەرپ قىلىنىدۇ، دېگەن بولىدۇ. 

[5] – ئەبۇ داۋۇد، زاكات، 23-ھەدىس. 

[6]– پەرز زاكات ۋە نەپلە سەدىقىلەر.

[7]  ئابدۇل ئەزىم  مۇنزىرى، تەرغىب ۋە تەرھىب، 2-جىلد، 163- ھەدىس.

[8] نەسەئىي ، ئىستىئازە بابى.

[9]  مۇسلىم، زىكىر. ئەبۇ داۋۇد، ئەدەب. تىرمىزى .

[10] – بۇ ئايەتتە زاكات بېرىلىدىغان كىشى ۋە ئورۇنلار ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ئايەتنىڭ تەرجىمىسىدىن مەلۇم بولغاندەك، ئۇلار سەككىز بولۇپ ئاۋۋالقى تۆتىدە لام («ل») ھەرىپى، ئاخىرقى تۆتىدە فىي («في») ھەرىپى كېلىدۇ. دېمەككى، زاكات بىرىنچى تۆت كىشىنىڭ قولىغا بېرىلىدۇ، ئىككىنچى تۆت كىشى ئۈچۈن زاكاتتىن بىر فوند ئاجرىتىپ ئۇلار ئۈچۈن سەرپ قىلىنىدۇ. تەرجىمىدە بۇ ئىنچىكىلىكنى ئەكس ئەتتۈرۈشكە تىرىشتۇق.

 [11] ئابدۇل ئەزىم  مۇنزىرى، تەرغىب ۋە تەرھىب، 2-جىلد، 163- ھەدىس.

[12] ئۆمەر ناسۇھى بىلمەن، بۈيۈك ئىسلام ئىلمىھالى، ئىستانبۇل 1962، 471-472- بەت، 92-95- پاراگراف.


مۇسۇلمانلار تورى، قۇرئان كەرىم، مۇسۇلمان، مۇسۇلمانلار، قۇرئان، ھەدىس، ئىلىم، پەيغەمبەر، رەسۇل، نەبى، شېئىر، ئۆلىما، مەزھەپ، پەتىۋا، سۇئال، جاۋاب، تەتقىقات، ماقالە، يازمىلار، يازما، ئۇلىنىش، ئالاقىلىشىڭ